Hãy tưởng tượng trung tâm điều hành của não bộ vốn đang hoạt động trơn tru, bỗng nhiên bị "mất điện" do một mạch máu bị tắc nghẽn hoặc vỡ ra.

Vừa một giây trước người bệnh vẫn hoàn toàn bình thường, giây tiếp theo tay chân đã không thể cử động và giọng nói trở nên ngọng nghịu.

Đây chính là những gì chúng ta thường gọi là đột quỵ (hay tai biến mạch máu não).

Ngay cả khi được cứu sống, đột quỵ thường để lại những di chứng tàn tật nghiêm trọng kéo dài.

Nhưng tin tốt là có đến 90% số ca đột quỵ có liên quan đến các yếu tố nguy cơ có thể kiểm soát được. Nói cách khác, chúng ta có cơ hội đóng chặt cửa trước khi nó ập đến.

Đột quỵ là gì? Sự khác biệt giữa Đột quỵ thiếu máu cục bộ và Đột quỵ xuất huyết là gì?

Thuật ngữ y khoa của đột quỵ là tai biến mạch máu não (CVA). Nói một cách dễ hiểu, đó là mạch máu trong não đột ngột bị tắc nghẽn hoặc vỡ ra, gây ra:

Các tế bào não bị tước đi nguồn cung cấp máu và oxy, bắt đầu chết chỉ trong vòng vài phút.

Đột quỵ được chia thành hai loại chính:

Bất kể là loại đột quỵ nào, miễn là

tế bào não bị thiếu oxy quá vài phút thì sẽ chết, và các tế bào não đã chết thì không thể tái tạo.

Đây là lý do tại sao tốc độ cứu chữa đột quỵ lại mang tính quyết định đến thế.

Làm thế nào để nhận biết một người đang bị đột quỵ?

Đặc điểm lớn nhất của đột quỵ chính là sự "đột ngột".

Một giây trước họ vẫn đang nói cười vui vẻ, giây tiếp theo cơ thể đã có điều bất thường nghiêm trọng.

Có một quy tắc viết tắt được quốc tế công nhận để nhận biết đột quỵ gọi là FAST:

Chỉ cần người bệnh không thực hiện được dù chỉ một trong ba hành động trên, khả năng cao là họ đã bị đột quỵ. Hãy hành động ngay lập tức và gọi cấp cứu.

Ngoài FAST, còn những dấu hiệu cảnh báo đột quỵ nào dễ bị bỏ qua?

• Tê bì đột ngột một bên cơ thể, khác với kiểu tê tay chân khi ngủ quên, mà là mất cảm giác ở một nửa người
• Đột ngột mờ mắt hoặc không nhìn thấy gì ở một hoặc cả hai mắt, như có một tấm màn đen che khuất tầm nhìn
• Đột ngột đi đứng loạng choạng, mất thăng bằng và vấp ngã như người say rượu
• Một cơn đau đầu dữ dội xuất hiện đột ngột mà cả đời chưa từng gặp, đôi khi kèm theo nôn vọt
• Đột ngột không hiểu người khác đang nói gì, hoặc hoàn toàn không thể nói được

Điều đầu tiên cần làm khi có người bị đột quỵ là gì?

Phản ứng đầu tiên của nhiều người khi gặp người bị đột quỵ là cho uống nước, cho uống thuốc hạ huyết áp, hoặc thậm chí dùng kim chích đầu ngón tay để nặn máu.

Tất cả những điều này đều là những hành vi cực kỳ nguy hiểm và sai lầm.

Những điều tuyệt đối KHÔNG được làm

Các bước sơ cứu đúng cách

1. Lập tức gọi cấp cứu 115 để gọi xe cứu thương.
2. Ghi lại chính xác thời điểm cuối cùng nhìn thấy người bệnh bình thường (đây là mấu chốt để bác sĩ quyết định có thể dùng thuốc cứu mạng hay không).
3. Đặt người bệnh nằm nghiêng một bên (tư thế hồi sức) để tránh chất nôn làm tắc nghẽn đường thở.
4. Nới lỏng quần áo chật quanh cổ áo hoặc cà vạt để giữ cho đường thở được thông thoáng.
5. Ở bên cạnh người bệnh để trấn an tinh thần và nói với họ rằng xe cấp cứu đang trên đường đến.

Các bác sĩ điều trị đột quỵ như thế nào sau khi đến bệnh viện?

Khi đến bệnh viện, các bác sĩ sẽ kích hoạt luồng xanh đột quỵ (Stroke Green Channel), nơi tất cả các xét nghiệm và điều trị đều được ưu tiên hàng đầu và bỏ qua các thủ tục xếp hàng thông thường.

Điều trị trong khung giờ vàng

Tái thông mạch máu càng sớm thì càng cứu được nhiều tế bào não.

Tuy nhiên, thuốc tiêu sợi huyết có nguy cơ gây xuất huyết não khoảng 6%, nên bác sĩ phải đánh giá kỹ lưỡng trước khi sử dụng.

Đây cũng là lý do tại sao thời điểm khởi phát chính xác lại quan trọng đến thế, vì nó quyết định trực tiếp việc bác sĩ có thể chỉ định loại thuốc cứu mạng này hay không.

Sau khi đột quỵ có cơ hội phục hồi không?

Mặc dù tế bào não đã chết không thể sống lại, nhưng não bộ có một khả năng kỳ diệu gọi là tính mềm dẻo của thần kinh (neuroplasticity).

Thông qua việc kích thích và tập vật lý trị liệu liên tục và lặp đi lặp lại, các vùng não khỏe mạnh khác có thể ’tái thiết lập bản đồ kết nối’ để tiếp quản một phần các chức năng bị mất.

Nó giống như khi một con đường cao tốc chính bị sụp đổ, chúng ta có thể mở rộng các con đường hiện có hoặc đi các lộ trình thay thế để vẫn đến được đích.

Khoảng thời gian 6 tháng đầu sau đột quỵ là khung giờ vàng cho việc phục hồi chức năng. Thông qua vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu và trị liệu ngôn ngữ, nhiều bệnh nhân có thể tiến triển từ trạng thái nằm liệt giường đến chỗ tự chăm sóc bản thân.

Ai là nhóm nguy cơ cao bị đột quỵ?

Bạn có thể nghĩ rằng đột quỵ chỉ xảy ra ở người già.

Trên thực tế, các bệnh mãn tính như huyết áp cao và tiểu đường mới là những kẻ giết người thầm lặng thực sự của mạch máu.

Yếu tố nguy cơ có thể kiểm soát được

Yếu tố bẩm sinh không thể thay đổi

Làm thế nào để phòng ngừa đột quỵ trong cuộc sống hàng ngày?

Lên đến 90% các ca đột quỵ có liên quan đến các yếu tố nguy cơ có thể kiểm soát được.

Nói cách khác, bằng cách kiểm soát huyết áp và cải thiện lối sống, bạn có thể giảm đáng kể cơ hội đột quỵ gõ cửa nhà mình.

Nên ăn uống thế nào để bảo vệ mạch máu?

Mô hình ăn uống được cộng đồng y khoa khuyến nghị nhiều nhất cho sức khỏe mạch máu là chế độ ăn Địa Trung Hải, tập trung vào việc ăn các thực phẩm tự nhiên chưa qua chế biến và hạn chế tối đa đồ ăn chế biến sẵn:

Cách điều chỉnh lối sống như thế nào?

Tầm quan trọng của việc khám sức khỏe định kỳ là gì?

Điều đáng sợ nhất của xơ vữa động mạch là nó hầu như hoàn toàn không có triệu chứng gì ở giai đoạn đầu.

Ngay cả khi mạch máu đã bị tắc nghẽn 50-60%, bạn cũng có thể không cảm thấy gì cả.

Đối với những người trên 40 tuổi hoặc những người có ’tam cao’, khuyên bạn nên thêm siêu âm động mạch cảnh trong các đợt khám sức khỏe định kỳ.

Đây là một xét nghiệm không đau, không có bức xạ, giúp bác sĩ nhìn trực tiếp xem các mạch máu lớn ở cổ có bị tích tụ mảng bám hoặc hẹp lại không, giúp phát hiện sớm các nguy cơ đột quỵ.

Bằng cách kiểm soát huyết áp, ăn uống lành mạnh và vận động tích cực, đột quỵ là hoàn toàn có thể phòng ngừa được.

Bảo vệ mạch máu não của bạn, bắt đầu từ một thìa dầu tốt trên bàn ăn và một lượt đi bộ nhanh mỗi ngày từ hôm nay.

Reference

• 中風 - 維基百科，自由的百科全書
• 每 47 分鐘就有 1 人死於腦中風 把握黃金 3 小時，中風是可控制的 - 衛生福利部
• 中風預防人人有責! 90%的中風均與危險因子有關 - 衛生福利部
• 神經部 - 缺血性腦中風的治療 - 臺大醫院
• 中風急救黃金 3 小時！中風急救 4 步驟、處理流程一次學 - 康健雜誌